Donnie Darko

Donnie Darko w reżyserii w reż. Richarda Kelly`ego jest filmem, który dzisiaj ma szczególną pozycję, zwłaszcza wśród młodych widzów, ale także milenialsów, którzy oglądali go  na początku tysiąclecia. Chyba w każdej szkole ponadpodstawowej znajdzie się choć jedna osoba, która ma za sobą seans tego dziwacznego i niesztampowego filmu.

Tematyka i klimat tej produkcji bardzo mocno przemawiają do wyobraźni młodych widzów. Obraz jest zarówno mroczy, pogmatwany jak i absolutnie czytelny dla młodzieży w pokazywaniu rozterek typowego nastolatka, który nie potrafi znaleźć sensu życia, miota się między niechęcią do szkolnego systemu a regułami społeczeństwa, w którym żyje. Przy całym sztafażu sci-fi, podróżach w czasie, upiornych królikach i spadających silnikach Donnie Darko to film przede wszystkim o samotności i zagubieniu młodych, w konfrontacji z konformistycznym i często groteskowym światem dorosłych. Donnie ma całkiem normalną rodzinę, sensownego ojca, zatroskaną matkę, rodzeństwo, a mimo to nie potrafi znaleźć ścieżki dla siebie, czując coraz większe zdystansowanie, popadając przy tym w coś w rodzaju szaleństwa.

Donnie Darko jest jak Mulholland Drive dla nastolatków. Sny, środki psychotropowe, demoniczne króliki i pogmatwanie fabuły -  to wszystko sprawia wrażenie wycieczki po zaburzonym umyśle głównego bohatera; hipnotyzuje i przyciąga do ekranu i opowieści tworzącej zaskakującą całość. 

Na wielu płaszczyznach przemawiało to i przemawia do młodych dorosłych. Reżyser i scenarzysta zarazem nie daje łatwych rozwiązań własnych zagadek, ale oferuje odbiorcom taką strukturę narracyjną, w której Donnie dostaje szansę naprawienia swoich błędów i staje się romantycznym bohaterem poświęcającym siebie dla innych.

Donnie Darko ukazuje alternatywną historię nastoletniego chłopaka, który nocami, w niemal sennej rzeczywistości, wymyka się z domu, aby spotykać się ze swoim wyimaginowanym przyjacielem - Frankiem, ogromnym, niepokojącym człowiekiem/królikiem w przerażającej masce. Relacja z tą demoniczną „maskotką” coraz bardziej wpływa na Donniego: bohater zaczyna wierzyć, że dostrzega coś, czego nie widzą inni, wyłapuje znaki nadchodzącej katastrofy i podejmuje działania coraz bardziej zagrażające ludziom, a może wręcz przeciwnie – ocalające?

Problematyka filmu łączy psychologię i krytykę społeczną. Donnie w trudny sposób przechodzi okres dojrzewania, zmagając się z poczuciem wyobcowanie i niezrozumienia. Pomimo choroby,  jego spojrzenie na dorosłych jest niezwykle przenikliwe i trzeźwe: chłopak demaskuje ich hipokryzję i drwi z uproszczonych schematów postrzegania świata. Płytkość mieszkańców amerykańskich przedmieść z ich pozornym ładem skrywającym zepsucie przywodzi na myśl filmy Davida Lyncha. Do młodzieży trafi satyra na fałszywe autorytety i powierzchowny coaching, kuszący - zarówno dwadzieścia lat temu, jak i dziś - prostymi rozwiązaniami, ignorującymi złożoność ludzkiego życia i psychiki.

Główny bohater jest chory psychicznie. Cierpi na schizofrenię paranoidalną, dodatkowo lunatykuje, ma trudności w odróżnieniu fantazji od rzeczywistości, co stanowi jeden z kluczowych objawów choroby. Jest pod stałą opieką psychiatry, zażywa przepisane leki. Niestety terapia nie przynosi oczekiwanych efektów, konieczne są inne dawki i metody leczenia. Donnie długo ukrywa swoje halucynacje nawet przed psychoterapeutką. Jego rodzice, choć z pozoru wydają się mało zaangażowani w problemy swojego dziecka, martwią się i chcieliby dla niego jak najlepiej. Są bezsilni, nie wiedzą jak reagować, jak mu pomóc.

Donnie czuje się samotny, nierozumiany i pozbawiony nadziei. Film bardzo dobrze obrazuje chorobę psychiczną, ale także trud jej leczenia i wpływ, jaki wywiera na całą rodzinę chorego. Można go wykorzystać w ramach profilaktyki zdrowia psychicznego lub zaprezentować jako przykład przyszłym lekarzom/psychologom.

Donnie jest bohaterem niezwykle złożonym. Jego walka pomiędzy normalnością a szaleństwem czyni go autentycznym i fascynującym człowiekiem, w którym wielu młodych odbiorców może odnaleźć cząstkę siebie. Poczucie osamotnienia, odmienność, lęk, wrażliwość, brak intelektualnego zaspokojenia, brak przynależności, pierwsza miłość, trud dorastania,  czy skomplikowane więzi rodzinne to codzienność wielu młodych ludzi.

Ponadto, choć premiera była prawie 25 lat temu, ukazuje aktualny problem wszechobecnej pseudopsychologii, którą w filmie reprezentuje postać Jima. Takie działania są nie tylko bardzo szkodliwe, ale często stoją za nimi osoby bez odpowiednich kwalifikacji, a nawet moralnie wątpliwe, otaczające się wianuszkiem oddanych wyznawców. Wątek Cunninghama to również lekcja krytycznego myślenia dla młodego odbiorcy.

Film może posłużyć zarówno jako punkt wyjścia do psychoedukacji, jak i do omówienia motywu obłędu w tekstach kultury - sposobów przedstawiania choroby psychicznej, która wiąże się z ogromnym cierpieniem, a nie jest jedynie źródłem ciekawych estetycznie halucynacji. Kino i literatura często  skłaniają się ku romantyzowaniu lub demonizowaniu choroby psychicznej, przedstawiając ją jako zjawisko skrajne, szokujące i budzące lęk, czyniąc z niej źródło grozy i sensacji. Taki obraz wzmacnia błędne przekonanie, że psychoza nieuchronnie prowadzi do przemocy – warto o tym porozmawiać po seansie.

Obok choroby psychicznej film podejmuje temat podróży w czasie. Można go wykorzystać zarówno na lekcjach fizyki, nawiązując np.: do naukowego dorobku Stephena Hawkinga, jak i na lekcjach wychowawczych czy języka polskiego, biorąc pod uwagę bardziej symboliczne znaczenie tych podróży. Stanowi też ciekawy materiał do przemyśleń o roli przypadku i wolnej woli w naszym życiu, które składa się z wyborów (często niełatwych, od których wiele może zależeć, a nawet błahe wydarzenia mogą zmienić jego bieg); znaczeniu i mocy wyobraźni oraz mechanizmów obronnych, które chronią przed cierpieniem (halucynacje, scena zbiorowego śnienia). W oryginalny sposób ujęty jest w nim także motyw śmierci. 

Bardzo ciekawym zabiegiem jest przywołanie w filmie twórczości pisarza Grahama Greene`a. Zinterpretowana w sposób dosłowny zostaje wykorzystana przeciwko jednej z nauczycielek; naprzeciw siebie występują dwie osoby reprezentujące zupełnie inne podejście do edukacji. Te fragmenty filmu mogą posłużyć jako pole do dyskusji na temat systemu nauczania czy oczekiwań uczniów względem szkoły/nauczycieli i odwrotnie.

Do walorów tej produkcji należy klimatyczna muzyka z lat 80.z jej retro nostalgią; nastrój niesamowitości, który buduje między innymi oryginalne opracowanie wewnętrznego świata bohatera na poziomie wizualnym oraz autentyczność scenerii typowego przedmieścia amerykańskiego, z wyrazistymi postaciami drugiego planu  (coach motywacyjny, nauczyciele) 

Donnie Darko z pewnością zainteresuje młodzież o humanistycznej wrażliwości, fanów horrorów oraz tzw. mind-game movies (puzzle-films, "mózgotrzepów”, takich jak Incepcja Christophera Nolana, czy Podziemny krąg Davida Finchera), czyli filmów niejednoznacznych w interpretacji, dezorientujących widza i zmuszających do weryfikowania przemyśleń.

Nie ma wątpliwości co do atrakcyjności takiego ujęcia tematu dla młodych, ale można mieć spore zastrzeżenia co do pokazywania filmu w warunkach szkolnych dla całej klasy. Jest on mocno zagmatwany, mroczny, romantyzuje chorobę psychiczną, czyniąc ją wręcz atrakcyjnym atrybutem charyzmatycznego bohatera, do tego świat nastolatków jest przesycony przemocą słowną i symboliczną.

Dlatego przed projekcją wskazane jest przeprowadzenie prelekcji czy rozmowy wprowadzającej, najlepiej wspartej jeszcze dyskusją tuż po seansie. Równie wskazane jest także zwrócenie uwagi na to, czy grupa udająca się do kina jest na tyle dojrzała, aby wejść w świat filmu, nietypowej narracji i depresyjnego klimatu całego dzieła. 

Jest to niewątpliwie tytuł, który zostaje z widzem na długo po seansie. Fabuła zmusza do myślenia i zadawania pytań, a każde kolejne odtworzenie odkrywa przed odbiorcą coś innego. Choć z pozoru zdaje się być mało edukacyjny i zbyt zawiły, może być atrakcyjny dla młodego widza i stanowić dla niego ciekawe wyzwanie.

Każdy element filmu zdaje się być dokładnie przemyślany. Na uwagę zasługuje nie tylko świetna gra aktorska, ale również efekty specjalne, kostiumy, montaż i dobór muzyki. Reżyser czerpie z różnych gatunków filmowych, tworząc z tego oryginalną całość. Te aspekty mogą stanowić punkt wyjścia do omówienia gatunków filmowych, warsztatu aktorskiego i filmowych środków wyrazu oraz podkreślenia ich wagi w  kształtowaniu filmowej opowieści.

Donnie Darko może być także pretekstem do dyskusji na temat niekonwencjonalnych, labiryntowych narracji w literaturze i filmie, onirycznych, mieszających rzeczywistość z fantazją, z wielowarstwowym czasem i specyficznym kreowaniem przestrzeni oraz postaci.

To film, w którym prawie każdy dialog może posłużyć jako pretekst do dyskusji. W połączeniu z jego atrakcyjną formą stanowi ciekawy materiał do pracy z młodym, wchodzącym w dorosłość widzem.

Ta produkcja na pewno wymaga omówienia. Ale przez to, że porusza ogrom tematów, a jej zakończenie ma wiele interpretacji, idealnie nadaje się do przeprowadzenia dyskusji po seansie. Brak jednego wyraźnego postrzegania filmu może zachęcić młodego człowieka do podzielenia się swoimi spostrzeżeniami bez obaw przed ośmieszeniem się. A mnogość tematów pozwala na ukierunkowanie dyskusji - w zależności od potrzeb edukacyjnych.

Film oceniało 3. ekspertów ZEF. Eksperci rekomendujący: Anna Dymek, Paulina Łuczyńska, Izabela Wyppich