Utrata równowagi to dojrzałe i spełnione kino dla wyrobionego odbiorcy. Tematy zawarte w filmie są na tyle trudne i niejednoznaczne, że film warto zobaczyć i omówić ze starszą i dojrzałą młodzieżą. Obraz zawiera w sobie niemal wszystkie elementy, by wykorzystać go również na zajęciach filmoterapii, zwłaszcza w pracy z osobami z zaburzeniami psychicznymi.
Choć wydawałoby się, że dotyczy wąskiej grupy osób – studentek i studentów aktorstwa – konflikt między bohater/k/ami i napięcie w relacjach międzyludzkich sprawia, iż proces przygotowania dyplomowego spektaklu potraktować można jako uniwersalną sytuację, w której spotykają się różne perspektywy osiągnięcia celu przez grupę osób o zróżnicowanej wrażliwości, empatii i etosie.
Dla starszych nastolatków wchodzących w dorosłość historia wydaje się szczególnie cenna, ponieważ traktuje o stawianiu i przekraczaniu granic oraz trudnej relacji między osobą młodą a dorosłą, która ma ogromny autorytet. Dlatego też drobiazgowa analiza filmu, motywacji bohaterek i bohaterów, kwestionowanie ich wyborów i decyzji mogą być dla młodych widzek i widzów okazją do uświadomienia sobie i zrozumienia, gdzie kończy się kierowanie ludźmi wynikające z doświadczenia (w tym wypadku – reżyserskiego i aktorskiego), a zaczyna się przemoc i manipulacja. Film może stać się pretekstem do przećwiczenia asertywnych zachowań broniących granic, a także ustalenia protokołu zgłaszania przemocowych zachowań, jakich dopuszczają się dorośli (nauczyciele, wykładowcy, trenerzy, opiekunowie).
Film ciekawie i wiarygodnie ukazuje życie młodych studentów aktorstwa, przygotowujących się do premiery teatralnej Makbeta. Ten fabularny punkt wyjścia – wystawienie sztuki Szekspira – pozwala oczywiście na rozmowę o obowiązkowej lekturze licealnej. Można poruszyć temat, jak film reinterpretuje pokazaną w dramacie utratę równowagi, jak ukazuje czasem destrukcyjną i brutalną naturę człowieka; zadać pytanie: ile jesteśmy w stanie znieść i do czego się posunąć, żeby zrealizować marzenia?
Warto skupić się także na uwadze poświęconej kobiecej protagonistce i tych ekranizacjach/adaptacjach teatralnych dramatu, które również wysuwają tę postać na plan pierwszy (np. Powiatowa Lady Makbet”, reż. Andrzej Wajda, 1962, lub Lady M., reż. William Oldroyd, 2016)
Wracając do bohaterów, ich historie, a nade wszystko historię głównej bohaterki Mai, można potraktować jako coś znacznie więcej niż tylko metaforę wchodzenia w dorosłe życie. Przedstawione dylematy, wybór drogi życiowej i związany z tym stres konfrontują główną bohaterkę z jej kondycją psychiczną. Poprzez pojawienie się w Utracie równowagi motywów współzawodnictwa, traumy i zmagania się z problemami psychicznymi film w pewnym sensie koreluje aktorstwo z procesem terapeutycznym.
Koniecznie należy wspomnieć o bardzo ważnej postaci Jacka– reżysera przygotowującego grupę aktorów i Maję do premiery - niejednoznacznej, obciążonej tragicznym wydarzeniem z niedalekiej przeszłości. W jednej z kluczowych scen z jego udziałem pada zdanie: „Maja, my pracujemy tu na emocjach. Ja was nie znam i nie będę miał czasu was poznać”. To stwierdzenie oraz znaczna część tematyki podjętej w filmie niejako wymusza szereg pytań do wykorzystania na zajęciach z młodzieżą oraz z osobami z zaburzeniami psychicznymi. Pytania o budowanie relacji, emocje i nade wszystko, czym w ogóle jest zmaganie się z problemami psychicznymi, jaki jest właściwy dobór narzędzi w procesie terapeutycznym, które będą budowały dobrostan i wspomagały proces leczenia. Kiedy jest właściwy czas na terapię, jak ją podjąć, z kim?
Poza tym Utrata równowagi daje szerokie pole do rozmowy (na dość zaniedbany w edukacji i przestrzeni społecznej) temat zdrowia psychicznego oraz higieny psychicznej młodych ludzi wchodzących w dorosłe życie. Ostatecznie przedstawiona w filmie szkoła aktorska dla młodego człowieka może być symbolem jakiejś instytucji, podjętych studiów, pracy, wszystkich tych trudnych, stresujących sytuacji, które wymuszają introspekcje. Konfrontacja ta, choć trudna, może wzmocnić samoświadomość, rozumienie siebie oraz innych.
Utrata równowagi to solidny film ze świetną, zniuansowaną główną rolą Nel Kaczmarek jako zagubionej studentki aktorstwa tuż przed dyplomem i nieoczywistą, makiaweliczną postacią reżysera graną przez Tomasza Schuchardta. Przez produkcję prowadzi nas sprawny, dynamiczny montaż i transowa muzyka Wojciecha Frycza; walorem są też inne ciekawe rozwiązania formalne- jak stroboskopowe światła i szybki montaż skontrastowane ze scenami bardziej wyciszonymi, kręconymi w bliskich planach i skupionymi na emocjach.
Bardzo ważna uwaga na koniec: choć w obrazie Korka Bojanowskiego widz zobaczy, jak toksyczny wpływ mogą mieć podszepty nieodpowiedzialnej osoby z autorytetem, to jednak nie znajdzie w nim rozwiązań, jak sobie z takimi sytuacjami radzić, jedynie przestrogę. Utrata równowagi nie jest więc oczywistym materiałem na seans edukacyjny – w młodzieży, która doświadczyła podobnej przemocy, może wzbudzić lęk, bez propozycji jak go oswoić i przepracować. Film ma szansę zyskać realny potencjał edukacyjny dopiero po rozmowie poprowadzonej przez kompetentną osobę, uzupełniającą narrację audiowizualną o niezbędne narzędzia do radzenia sobie z manipulatorami.
Inne możliwe konteksty, zwłaszcza na zajęciach z wychowawcą:
- Whiplash, reż. Damien Chazelle, 2014
- Czarny łabędź, reż. Darren Aronofsky, 2010
- Wszyscy wiedzieli, Karolina Korwin-Piotrowska, 2022 (zbiór wywiadów z osobami dotkniętymi przemocą w szkołach artystycznych)
- Monument, reż. Jagoda Szelc, 2018 – film dyplomowy studentów z Łodzi, tematyzujący fabularnie sytuację aktorek i aktorów,
- podcast Secret Project – odcinek z Jagodą Szelc – o psychodynamice na planie filmowym: https://open.spotify.com/show/2PLq4RLhndrEdOZqv6ABEH
- wywiad Kai Klimek z Jagodą Szelc Szkoła nie zawsze jest miejscem przemocy: https://pleograf.pl/index.php/szkola-zawsze-jest-miejscem-przemocy-z-jagoda-szelc-rozmawia-kaja-klimek/
Film oceniało 3. ekspertów; film rekomendują: Justyna Budzik, Michał Kubica, Mateusz Żebrowski
| treści sporne: manipulacja / psychiczne wykorzystywanie młodych ludzi / rozmowa o samobójstwie / picie alkoholu, palenie papierosów i marihuany / wulgarny język / problematyczne kwestie etyczne: donos, nagrywanie rozmowy bez zgody rozmówcy treści wrażliwe (opisała: Marta Szydłowska): w sferze formy: błyski świateł / znaczące przyciszanie dźwięku w scenach ważnych rozmów / czasem zbyt głośna muzyka / sporadyczne łączenie skrajnie różnych doznań sensorycznych w sferze fabuły: możliwe pojawienie się skrajnie różnych emocji (lęk, złość, smutek, niepewność, nawet obrzydzenie) szczególnie u osób, które mają za sobą trudne doświadczenia w relacjach międzyludzkich (np. przekraczanie granic własnych i cudzych) / wywołanie (czasem nieprzyjemnych lub niepokojących) refleksji nt. własnego postępowania w sytuacjach podobnych do tych przedstawionych w filmie |
Maja, mimo że poświęciła aktorstwu całe swoje młode życie, zmaga się z brakiem wiary w siebie i rozważa podjęcie studiów na innym kierunku. Wszystko zmienia się, gdy pojawia się nowy, pełen pasji reżyser, który stosuje wątpliwe metody pracy. Ma przygotować dyplom ze studentami, a Maja dostaje nową szansę i zaczyna działać z ogromnym zaangażowaniem. Jednak z czasem boleśnie się przekonuje, że charyzmatyczny reżyser manipuluje nie tylko jej uczuciami, ale również relacjami i aspiracjami pozostałych młodych aktorów. Czy studenci zdołają oprzeć się legendarnemu twórcy? Jaka jest cena marzeń?
