Ojczyzna

Bohaterami najnowszego filmu Pawła Pawlikowskiego są ojciec i córka: wybitny niemiecki pisarz Thomas Mann oraz Erika, jego ukochane dziecko, którzy odwiedzają swoją tytułową ojczyznę. Państwo, z którego postanowili wyjechać, zanim stało się nazistowskim imperium, dokonało ludobójstwa i przegrało wojnę. Teraz Mann przyjeżdża do zrujnowanego, podzielonego przez zwycięzców kraju, aby odebrać ważną literacką Nagrodą Goethego.

Ojczyzna jest filmem wystudiowanym, estetycznie dopracowanym, w którym każdy kadr i gest ma znaczenie. Na pewno wymaga od widzów skupienia i uważności oraz dojrzałości. Warto przed seansem wprowadzić uczniów w kontekst historyczny i kulturowy (nawiązania do muzyki poważnej, Goethego, utworów literackich samego Manna jak i jego syna), co pozwoli im lepiej zrozumieć tragizm zarówno postaci tego wybitnego pisarza jak i jego utraconej ojczyzny. 

Scenariusz powstał w oparciu o biografię Manna, jednak nie oddaje jej wiernie. Sam reżyser podkreśla, iż ten fragment z życia twórcy stanowi tylko pretekst do poruszenia bardziej uniwersalnych zagadnień.

Na kanwie tego wydarzenia Pawlikowski buduje opowieść o historii, Europie i tragicznych konsekwencjach zawieruch, zarówno dla społeczeństwa jak i dla jednostek. Tak jak w jego poprzednich filmowych opowieściach mamy tu wielką historię (sytuacja powojennych Niemiec, podział kraju i spuścizna nazizmu) i jej odbicie - refleksję w losach pojedynczej rodziny (wielki pisarz i jego relacja z bliskimi)

Niewątpliwie tematyka filmu jak i jego konkretne umiejscowienie w kontekście historycznym sprawiają, że jest to dzieło o dużej wartości edukacyjnej. Świetnie pokazany jest tu tragizm powojennych Niemiec, podzielonych na strefy wpływów zachodnich i sowieckich. Ojczyzna modelowo wręcz ilustruje, jak była sytuacja w Europie w 1949 roku; jak powstawały dwa nowe państwa niemieckie: socjalistyczne i demokratyczne, i jaka była ich specyfika. Seans może więc stanowić urozmaicenie lekcji historii. Podział Niemiec na część wschodnią i zachodnią wybrzmiewa w wielu scenach. Bohaterowie mówią również o zimnej wojnie, toczącej się między państwami bloku wschodniego i zachodniego. Często wspominają również okres II Wojny Światowej, rozliczając innych z działalności na rzecz nazistów.

Dodatkowo film nie stroni też od ważnych, etycznych pytań i rozważań: o nazistowską przeszłość nowych niemieckich elit, rozliczenie przeszłości, rolę artysty w społeczeństwie, konsekwencję życiowych i politycznych wyborów.

Ojczyzna to dzieło wielowątkowe, prowokujące do myślenia i stawiania pytań. Jest ciekawą propozycją na seans połączony z dyskusją. Pomimo iż głównym bohaterem jest pisarz, film można wykorzystać w ramach wielu przedmiotów.

Na języku polskim może posłużyć przybliżeniu postaci tego twórcy i jego artystycznej rodziny. Porównanie fabuły z faktycznym przebiegiem zdarzeń to również lekcja krytycznego myślenia i ćwiczenie umiejętności weryfikowania informacji.

Życiorys i twórczość głównego bohatera wpisane są w skomplikowane relacje sztuki germańskiej. Mann jest porównywany do Goethego, krytykuje ideologię Wagnera, chwali kompozycje Bacha. Te wątki mogą być punktem wyjścia do rozmowy o tym, co inspiruje twórców; a w dalszej kolejności - do refleksji nad rolą artysty i odpowiedzialności za jego dzieło. To również pole do dyskusji – czy sztuka może istnieć ponad podziałami, czy w nieodpowiednich rękach może być narzędziem propagandy?

W kontekście historii, ale również biorąc pod uwagę edukację obywatelską, etykę czy filozofię film można wykorzystać do zadania uczniom pytania o tytułową ojczyznę – czym ona jest? Czy określa ją konkretne terytorium, czy też może tworzą ją ludzie albo język? I przede wszystkim - czy jest nam potrzebna? Kolejne pytania mogą dotyczyć znaczenia  poczucia tożsamości i przynależności w naszym życiu.

Na uwagę widzów zasługuje również wątek relacji pomiędzy Thomasem Mannem a jego dziećmi: Klausem i Eriką. Pisarz, uważany przez innych za moralny wzór, nie potrafi być autorytetem dla własnego syna. Wrażliwość, która pozwala tworzyć, nie przekłada się na miłość i akceptację wobec członków rodziny. Klaus żyje w cieniu wielkiego rodzica, nie mogąc go zadowolić. Choć relacja między Thomasem a Eriką wydaje się o wiele cieplejsza, również momentami zdaje się być dyskusyjna. To z pewnością historia o uczuciach, potrzebie akceptacji i przede wszystkim miłości.

Ojczyzna opowiada także o wielkim konflikcie pomiędzy sferą publiczną a prywatną. Mann wyraźnie nie radzi sobie w życiu rodzinnym. Jego dzieci mają poczucie, że ojciec jest zimny i niedostępny emocjonalnie. Bardziej niż na dobrostanie najbliższych, skupia się na ważnych ideach, które według niego pozwolą na nowo scalić rozczłonkowane po wojnie Niemcy. Pawlikowski zadaje pytanie, co jest ważniejsze i jakie powinności w świecie zdominowanym przez historię ma jednostka, szczególnie ta wybitna: działać na rzecz dobra publicznego, czy skupić się na rodzinie. I czy istnieją sytuacje, w których oba dobra mogą się dopełniać. 

Na przedmiotach związanych ze sztuką warto omówić warstwę wizualną filmu. Każdy kadr jest niezwykle przemyślany i dopracowany. Czarno-biała stylistyka oraz format 4:3 przywodzą na myśl stare filmy, ale również tworzą klimat – oniryzmu, przytłoczenia i klaustrofobii. To dobry przykład na to, jak obrazy budują filmową narrację.

Natomiast polskie lokacje, „wcielające się” w niemieckie miejscowości, mogą być zachętą dla młodych ludzi do eksplorowania najbliższej okolicy z aparatem lub kamerą i nadawania znajomym miejscom zupełnie innych znaczeń.

Ojczyzna z pewnością nie jest filmem łatwym, ponieważ jej erudycyjność niekiedy przytłacza. Ale uważny seans otwiera ogromne pola analityczno-interpretacyjne, dotykające sfery artystycznej, etycznej, obywatelskiej, czy historycznej. Przy mądrym przewodnictwie (np. nauczycielskim) polska koprodukcja ma szanse dać wielką satysfakcję odbiorczą i poznawczą młodym widzom.

A przez wycyzelowaną formę: zdjęcia, muzykę, scenografię, niezwykle sugestywną, choć wyciszoną grę aktorską Hansa Zischlera (Mann) i Sandry Huller (córka Manna) – Ojczyzna może stać się początkiem kinofilskiej pasji, która sprawi, że widz będzie odtąd czuły na kwestie wybiegające daleko poza osąd: „dobry film, podobał mi się”.

Film oceniało 3. ekspertów ZEF. Eksperci rekomendujący film: Paulina Łuczyńska, Izabela Wyppich, Mateusz Żebrowski