Esencję polskiego filmu dokumentalnego Arek.Mama.Panorama znakomicie oddaje jego tytuł. To potrójna opowieść, której poszczególne wątki splatają się ze sobą, tworząc intrygującą i nierozerwalną sieć zależności.
W centrum znajduje się Arek – budzący sympatię artysta współczesny, który nadaje nowe życie obrazom porzuconym na śmietnikach, a także realizuje działania performatywne. Ma 36 lat, ale wciąż szuka swojego miejsca w świecie, którego istotnym elementem jest tytułowa Mama. Kobieta otacza Arka troską, która przybiera nieadekwatną do jego wieku formę nadopiekuńczości. Istotnym elementem całej historii jest również „Panorama Tatr” – zaginione monumentalne dzieło, którego poszukiwanie staje się dla Arka źródłem energii i inspiracją do podążania nowymi artystycznymi (i życiowymi) ścieżkami.
Dokument Mikołaja Janiaka to zapis drogi twórczej młodego polskiego artysty – jego zmagań twórczych, prób znalezienia autorskiego języka, konfrontacji z rynkiem sztuki i możliwościami prezentacji własnych prac, a także z własnymi „demonami”, w tym złożoną relacją z matką. Tytułowy Arek choć jest zdecydowanie starszy od uczniów szkół średnich, wciąż znajduje się na etapie poszukiwania własnej drogi i wielu młodych widzów może się z nim utożsamić.
Relacja Arka z mamą nie daje się sprowadzić do prostych ocen. Między wierszami poznajemy ich wspólne doświadczenia i przeszłość, a sam Arek otwarcie mówi o swoich obawach oraz poczuciu odpowiedzialności za starzejących się rodziców. Nie jest to zatem opowieść jedynie o nadopiekuńczym rodzicu i niedojrzałym, choć dorosłym dziecku. Arek.Mama.Panorama zachęca do wrażliwości na sytuację drugiego człowieka, empatii, wyrozumiałości i powściągliwości w wydawaniu pochopnych sądów.
Film Mikołaja Janiaka wyróżnia autentyczność w przedstawieniu polskiej kultury artystycznej i zmagań twórczych – bez zadęcia i romantyzowania. Arek próbuje napisać doktorat, zarobić na życie, opiekować się rodzicami i radzić sobie z prozaicznymi problemami, takimi jak transport, wyżywienie, mieszkanie, troska o starszych bliskich czy stawianie granic nadopiekuńczej matce. Nie ma w tym krzty artystycznej pozy ani mitologizowania pracy artysty. To zwyczajne życie i prawie zwyczajna praca.
Obserwujemy Arka, gdy szkicuje, zbiera materiały i poszukuje inspiracji, ale także mierzy się z porażkami, niezrozumieniem, odrzuceniem czy zwątpieniem. Wspinanie się na tatrzańskie szczyty staje się metaforą codziennych zmagań i trudów, które towarzyszą nam niezależnie od tego, czy jesteśmy artystami czy uczniami.
Arek próbuje się „przebić” i zrealizować swoją wizję artystyczną, ale wydaje się również godzić z tym, że być może nigdy nie osiągnie pełnego sukcesu ani nie stanie się wielkim artystą. To szczególnie cenny element w kontekście edukacyjnym – wskazuje na znaczenie samego procesu twórczego, wysiłku, jaki należy włożyć w rozwój, oraz umiejętności pogodzenia się z tym, że efekt naszych działań nie zawsze będzie spektakularny.
Film stanowi znakomity punkt wyjścia do rozmowy o sztuce współczesnej, często postrzeganej jako niezrozumiała czy oderwana od rzeczywistości. Pokazuje, jak silnie twórczość Arka splata się z jego codziennym życiem, skąd czerpie inspiracje oraz jak wygląda rzeczywistość współczesnego artysty. Dokument posługuje się językiem przystępnym dla młodych odbiorców i wykorzystuje zrozumiałe dla nich odniesienia do popkultury, co pozwala im lepiej identyfikować się z bohaterem i jego problemami. Warto jednak we wprowadzeniu przed seansem poruszyć kwestie związane z odbiorem sztuki współczesnej i strategiami artystycznymi, np. ingerencjami artystycznymi w ciało czy performatywnością sztuki, gdyż mogą one być niezrozumiałe dla nastolatków, którzy wcześniej nie mieli kontaktu ze sztuką współczesną.
Niezwykle interesującym wątkiem filmu jest historia zaginionego obrazu „Panorama Tatr”, która otwiera przed młodymi widzami wiele dodatkowych obszarów do eksploracji po seansie. Znaczenie Tatr dla polskiej kultury, ich miejsce we współczesnej świadomości społecznej czy aktualne wyzwania związane z ochroną przyrody to tylko niektóre z możliwych tematów.
Seans może być punktem wyjścia zarówno do rozmów o wyżej wymienionych zagadnieniach, jak i do dyskusji o tym, jakiego kontaktu z kulturą potrzebują ludzie oraz od czego mogą zależeć przemiany zachodzące w sztuce.
Film oceniało 3. ekspertów ZEF. Eksperci rekomendujący film: Elżbieta Piotrowicz, Izabela Wyppich, Kaja Łuczyńska
treści sporne:
skomplikowane relacje rodzinne (zadawnione pretensje, nadmierna opiekuńczość) / nieliczne wulgaryzmy, dosadny język / nagość, ingerencje artystyczne w ciało (tatuaże) / gadżety erotyczne (w scenie po napisach główny bohater ogląda gadżet erotyczny wykonany przez artystkę i krótko o nim z nią rozmawia)
Nadopiekuńcza mama, milczący ojciec i kryzys twórczy? Arek Pasożyt naprawdę ma pod górkę! Dlatego szukając natchnienia wyjeżdża w Tatry. Tam trafia na ślad Panoramy Tatr - największego obrazu w historii Polski, który zaginął 130 lat temu. Arek postanawia go odnaleźć, chociaż śledztwa nie ułatwiają telefony od mamy, martwiącej się czy zjadł już obiad. Czy podróż przed podhalańskie wsie i górskie granie, pozwoli mu wspiąć się na szczyt, uzdrowić siebie i rodzinne relacje?
