Velázquez i jego tajemnica to piękny wizualnie esej filmowy o sztuce, którego oczywiście punktem wyjścia jest twórczość “malarza malarzy” - Diego Velazqueza, bodajże jednego z najbardziej wpływowych artystów wizualnych w dziejach, którego obrazy stały się źródłem inspiracji na przestrzeni wieków.
Bardzo wartościowy w dokumencie jest sposób, w jaki opowiada o sztuce jako takiej, zwracając uwagę nie tylko na recepcję dzieł hiszpańskiego mistrza dzisiaj, ale też na to, co jego inspirowało, pokazując jednocześnie, że twórczość Valazqueza jest zarówno opowieścią o przeszłości jak i przyszłości sztuki, podkreślając znaczenie tradycji, przekazywania motywów, stylów, sposobów malowania i myślenia o sztuce. Żaden wielki twórca nie działa w próżni, ale inspiruje się przeszłością, literaturą, muzyką, historią oraz innymi dawnymi i współczesnymi mu artystami, którzy są dla niego wzorami, tak jak dla Valazquza inspiracją byli Caravaggio czy Rubens.
Hiszpańskiego mistrza portretów poznajemy nie tylko poprzez jego prace, ale również z perspektywy innych artystów, na których twórczość Velasqueza wywarła ogromny wpływ i do której nawiązują w swoich dziełach. Specjaliści wypowiadający się w filmie, tacy jak: historycy sztuki, konserwatorzy, dyrektorzy muzeów, ukazują różne spojrzenia na prace malarza. Jedni podkreślają jego wręcz psychologiczny sposób portretowania, inni zwracają uwagę na sposób rozprowadzania farby, a dla jeszcze innych istotna jest ukazana na dziełach moda tamtego okresu. Ta różnorodność wypowiedzi składa się na wieloaspektowy filmowy portret artysty.
Ponadto film jest w pewnym sensie syntetyczną lekcją na temat sztuki i kultury hiszpańskiej kolejnych pokoleń: poza Velázquezem (XVII wiek) mowa jest także o Goi (XVIII/XIX wiek), Sorolli (XIX/XX wiek), czy Picassie (XX wiek); twórcy filmu odwołują się także do teatru i literatury hiszpańskiej (Calderon, Lorca).
To jednak nie wszystko. Korespondencji sztuk filmowcy upatrują także poza hiszpańskim kontekstem, eksponując dialog z dziełami Velázqueza w twórczości m.in. Maneta (Francja) i Bacona (Wielka Brytania). Odwołują się również do przykładów sztuki najnowszej. Tym samym film jest zderzeniem różnorodności perspektyw (artystycznej – korespondencje malarskie, eksperckiej - wypowiedzi i analizy znawców sztuk i osobistej – odbiór dzieł Hiszpana przez reprezentantów innych dziedzin).
Dokument jest bardzo interesującą podróżą nie tylko przez twórczość Velázqueza, ale także (a może przede wszystkim) przez meandry wzajemnych inspiracji i zapożyczeń artystów reprezentujących kolejne pokolenia – od XVII wieku po dziś dzień. Ta mnogość tematów, nawiązań i analogii może jednak utrudniać odbiór - młodzi widzowie, zwłaszcza ci nie zaznajomieni z historią sztuki, mogą (słusznie) czuć się zagubieni. Zwłaszcza, że niektóre nawiązania pozostają bez komentarza (tak jak np. ilustracje filmowe czy odwołanie do sytuacji zniszczenia przez aktywistów obrazu „Wenus z lustrem”).
Dlatego film wymaga omówienia specjalisty, będzie jednak świetnym punktem wyjścia do szerokiej dyskusji na temat procesu twórczego i obecności dzieł danych mistrzów w kulturze współczesnej. Kolażowość kompozycyjna jest jego dodatkową wartością: łączenie nagranych wypowiedzi z materiałami archiwalnymi, fragmentami filmów, poezją i cytatami z dawnych mistrzów urozmaicają narrację i stanowią o jego atrakcyjności.
Mimo wskazanych wyżej bardzo wielu wątków, informacji, odniesień i komentarzy współczesnych twórców, takich Francis Bacon, Salvador Dali czy Julian Schnabel, film ma dosyć uporządkowaną strukturę, konsekwentnie wprowadzając widzów do świata Velázqueza, zachęcając do osobistego spotkania z jego sztuką w madryckim Prado.
Dokument nie odsłania tytułowego „sekretu” artysty, ale stanowi imponującą analizę jego twórczości, malarstwa europejskiego i humanistycznej wizji sztuki, co może być ogromnym walorem edukacyjnym dla uczniów klas humanistycznych, przygotowujących się do matury z historii sztuki czy języka polskiego, rozwijających swoje zainteresowania artystyczne oraz dla uczniów szkół artystycznych.
Z całą pewnością film będzie świetnym uzupełnieniem lekcji z historii sztuki - nie tylko przybliża sylwetkę malarza, ale również może stanowić punkt wyjścia do poznania takich pojęć jak: twórca cyfrowy, sztuka współczesna, mapping czy barok. Zwraca również uwagę, jak istotny jest kontekst historyczny w twórczości wielkich malarzy oraz może stanowić inspirację do kontynuowania edukacji artystycznej wzorem innych artystów - poprzez podróże i odwiedzanie muzeów sztuki. Uczniom szkół/klas artystycznych seans można uzupełnić warsztatem - tworzeniem swojej wersji obrazu Velasqueza, tak jak czynią to artyści przedstawieni na ekranie, lub poszerzyć ich edukację medialną o próbę stworzenia całą klasą krótkiego dokumentu o wybranym artyście.
Velázquez i jego tajemnica może wzbogacić również lekcje języka polskiego o ćwiczenia z opisu, analizy i interpretacji obrazu, wzorując się na specjalistach wypowiadających się w filmie. Natomiast poetyckie wstawki odczytywane przez narratora mogą zainspirować do tworzenia oryginalnych metafor.
Co ciekawe, film ten może również posłużyć wychowawcom do poruszenia zagadnień związanych z różnorodnością i akceptacją. Velasquez na swoich obrazach często przedstawiał osoby odtrącane przez społeczeństwo. Artysta nie patrzył na swoich modeli przez pryzmat ich niedoskonałości, widział tylko ich wyjątkowość i piękno.
Malarstwo wielkiego twórcy stanowi tu punkt wyjścia do szerokiej refleksji nad sztuką i wielowiekową korespondencją artystyczną. Jest przykładem filmowej tezy, wedle której sztukę można (i należy!) odbierać indywidualnie, subiektywnie; że jest ona przede wszystkim doświadczeniem społecznym, międzypokoleniowym i osobistym. Teza ta może zachęcić uczniów do własnych interpretacji, analiz i przemyśleń na temat dzieł, z którymi obcują, wchodzenia w dialog ze sztuką i wykraczania poza utarte schematy myślowe oraz wydobycie sztuki poza historyczno-teoretyczną narrację. Bo sztuka jest dla każdego.
Film oceniało 3. ekspertów ZEF. Film rekomendują: Paulina Łuczyńska, Izabela Wyppich, Dominika Zielińska
treści sporne: brak
treści wrażliwe (opisała: Marta Szydłowska):
w sferze formy: brak
w sferze fabuły: możliwe pojawienie się emocji u widzów o wysokiej wrażliwości estetycznej, którzy doświadczają głębokiej identyfikacji z losem artysty, poczucia wewnętrznej samotności czy smutku wynikającego z nietrwałości sztuki i życia / możliwe pojawienie się poczucia dezorientacji
Diego Velázquez – mistrz pełnego przepychu baroku, który na obrazach nie bał się pustki, osobisty malarz króla, który portretował lud, artysta zajmujący wysokie stanowiska w królewskiej administracji, autor jednych z najbardziej zagadkowych dzieł w historii sztuki. A przede wszystkim prekursor nowoczesnego malarstwa. Jego dzieła budziły zachwyt Édouarda Maneta, Pabla Picassa, Francisa Bacona czy Salvadora Dalego. Ten ostatni z autoportretów idola pożyczył nawet charakterystyczne wąsy, które stały się jego znakiem rozpoznawczym. „Velázquez i jego tajemnica” dowodzi wpływu, jaki Velázquez wywarł na wiele pokoleń twórców, przybliża pełną ukrytych znaczeń twórczość Hiszpana, próbuje zbliżyć się do tajemnicy jego geniuszu.
Prace tego najważniejszego – obok Caravaggia i Goi – europejskiego malarza znajdują się w najwspanialszych światowych kolekcjach. Wraz z twórcami filmu „Velázquez i jego tajemnica” przemierzamy więc sale Musée d'Orsay, Prado, Metropolitan Museum of Art, a kuratorzy, artyści, konserwatorzy, historycy objaśniają fenomen artysty. W centrum tej opowieści znajdują się słynne „Panny dworskie", obraz, który zachwyca niezwykłą perspektywą, kunsztowną kompozycją, fenomenalną techniką i po dziś dzień wymyka się interpretacjom. Wielu wciąż poszukuje tego, co zobaczył Velázquez – tak o zagadkowym arcydziele mówią twórcy filmu.
Ale „Velázquez i jego tajemnica” to nie tylko dzieła i eksperci, ale także wydobyte z telewizyjnych archiwów unikatowe, zaskakujące nagrania, w których o namiętności do Velázqueza opowiadają m.in. Dali, Bacon czy filozof Michel Foucault. Jednym z bohaterów dokumentu jest także Julian Schnabel. I dla każdego z nich Hiszpan pozostawał artystą na wskroś współczesnym.
