Największy lęk Hitlera. Proces przeciwko sztuce zdegenerowanej Simony Risi to próba opowiedzenia, jak niezwykle ważne jest kultura i władza nad nią, zwłaszcza w obliczu tworzenia ideologii politycznych. Mówiąc o początkach nazistowskich Niemiec często zwraca się uwagę przede wszystkim na kwestie społeczne, polityczne oraz gospodarcze. Natomiast w filmie nazizm jest pokazany przez pryzmat podejścia Hitlera i jego popleczników do sztuki im współczesnej. Z jednej strony - potępiania jej i odrzucenia jako tej wynaturzonej, a z drugiej - wykorzystywania jej jako narzędzia do zarabiania pieniędzy na zbrojenia.
Dokument skupiony jest na podejściu Hitlera i nazistowskich ideologów do ówczesnej sztuki jako zdegenerowanej, wynaturzającej idee aryjskości i wielkości narodu niemieckiego. Przedstawia wiele kontekstów historycznych, społecznych i politycznych, które doprowadziły do prześladowań twórców, palenia książek czy zamykania kabaretów. Bardzo rzetelnie pokazuje losy artystów i artystek wyklętych oraz ich potępionych dzieł.
W filmie występuje wiele osób eksperckich (historycy sztuki, historycy, artyści, kuratorzy wystaw), które tłumaczą, dlaczego sztuka awangardowa (plastyczna, muzyczna, literacka) była tak bezwzględnie zwalczana, a jej twórcy prześladowani.
W filmie jest też mnóstwo informacji na temat kultury niemieckiej czasów nazistowskich w ogóle; zarówno tej tworzonej przez nazistów, opartej na ideologii neopogańskiej i fascynacji dorobkiem antyku, jak i tej zwalczanej: awangardowej muzyki, jazzu, kultury popularnej, literatury i muzyki poważnej tworzonych przez twórców pochodzenia żydowskiego.
Dokument jest naszpikowany informacjami, datami, różnego rodzaju archiwalnymi ujęciami z filmów i zdjęć dokumentalnych, reprodukcjami dzieł artystów awangardowych. Ilość informacji może przytłaczać, dlatego można go polecić zwłaszcza dla uczniów klas humanistycznych oraz takich, którzy uczą się historii lub historii sztuki na poziomie rozszerzonym. Forma filmu może być dla współczesnych młodych widzów lekko nużąca, ale pod względem merytorycznym i edukacyjnym na pewno jest on jest warty uwagi.
O ile przekaz jest bardzo rzetelny, o tyle spore fragmenty tej produkcji to tzw. „gadające głowy”, co może znudzić odbiorcę. Z drugiej strony – bogata jest warstwa wizualna filmu; wiele dzieł malarskich, graficznych czy rzeźbiarskich zostaje pokazanych w kadrze i skomentowanych.
Wielość przywołanych postaci, faktów, kontekstów będzie ciekawa przede wszystkim dla bardziej zainteresowanych historią i historią sztuki, ale nawet na poziomie podstawowym Największy lęk Hitlera. Proces przeciwko sztuce zdegenerowanej może przynieść wiele interesujących odkryć. Tym bardziej że we współczesnych aktach ludobójstwa sztuka „gorsza” jest wciąż zwalczana przez totalitarnych okupantów.
Dokument w niewątpliwie mądry sposób pokazuje wieloaspektowe powiązania szeroko pojętej sztuki i polityki. Autorka filmu, niejako przy okazji, przedstawia realia życia w międzywojennej Europie i to, jak skomplikowane i wielopoziomowe były zależności między światem artystów a rządzącymi; jak w państwach totalitarnych ograniczano wolność: jak traktowano osoby czy społeczności niepożądane z jakichś określonych odgórnie przyczyn; jakie były motywacje i efekty działań obywateli czy twórców.
Omówienie tej produkcji będzie szczególnie wartościowe w klasach humanistycznych oraz o profilu artystycznym; może wzbogacić wiedzę przekazywaną na lekcjach w wiele kontekstów analityczno-interpretacyjnych, a także zainspirować do realizacji projektów czy praktycznych działań twórczych oraz do rozmów o postawach, wartościach, relacjach…
Film oceniało 3. ekspertów ZEF. Eksperci rekomendujący film: Justyna Budzik, Elżbieta Piotrowicz, Izabela Wyppich
treści sporne:
dokumentalne obrazy zbrodni nazistowskich: prześladowania ze względu na pochodzenie, wyznanie, niepełnosprawność / wykluczanie ze społeczeństwa niektórych jednostek i grup / niszczenie dóbr kultury / przemoc i wzywanie do nienawiści wobec osób czy społeczności wskazanych przez polityków (działania wobec Żydów, Sinti, Romów, osób nieheteronormatywnych) / realizacja zaplanowanej eksterminacji / nagość
W 1937 roku nazistowski reżim wypowiedział wojnę nowoczesności, uznając artystów takich jak Picasso, Chagall, Van Gogh i Matisse za „zdegenerowanych”. Ich dzieła były zakazywane, niszczone. Drwiono z nich na prześmiewczych wystawach, podczas gdy sztuka zgodna z aryjskimi ideałami była gloryfikowana przez państwo.
Osadzony w kontekście nowej, dużej wystawy w Muzeum Picassa w Paryżu, dokument analizuje ten ideologiczny atak, sięgając po nieznane szerzej materiały filmowe, ocenzurowane dzieła sztuki oraz relacje kuratorów i ocalałych. Twórcy wzbogacają perspektywę o muzykę, literaturę i architekturę, ukazując, jak Rzesza zwalczała wszelkie formy twórczego sprzeciwu.
To poruszająca i wyjątkowo aktualna refleksja nad represją, oporem oraz nieustanną walką o wolność tworzenia.
